छत्रपती संभाजीनगर/
‘शेतकरी हा या देशाचा खरा अन्नदाता आहे, ज्याच्या घामावर देशाची संपूर्ण अर्थव्यवस्था आणि बड्या उद्योगपतींचे कारखाने चालतात, त्याच बळीराजाला आज स्वतःच्या हक्कासाठी रस्त्यावर उतरून रक्त आटवावे लागत आहे. असे असतानाही सरकार शेतकऱ्यांकडे पूर्णपणे डोळेझाक का करत आहे? सरकारला केवळ उद्योगपतींचे भले करायचे आहे का?’ असा संतप्त आणि आक्रमक सवाल उपस्थित करत आज शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाच्या वतीने समृद्धी महामार्गावर महाभयंकर चक्काजाम आंदोलन करण्यात आले. शिवसेना नेते आमदार अंबादास दानवे यांच्या धडाडत्या नेतृत्वाखाली झालेल्या या आंदोलनाने आज संपूर्ण प्रशासनाला हादरवून सोडले. कांद्याला मिळणाऱ्या कवडीमोल भावाच्या निषेधार्थ संतप्त शिवसैनिक आणि शेतकऱ्यांनी समृद्धी महामार्गावर अक्षरशः टायर जाळून नागपूर-मुंबई दोन्ही बाजूंची वाहतूक तासभर रोखून धरली. गळ्यात कांद्याच्या माळा घालून आणि सरकारच्या शेतकरीविरोधी धोरणांच्या चिंधड्या उडवत आंदोलकांनी महामार्ग दणाणून सोडला होता.
राज्यातील कांदा उत्पादक शेतकरी सध्या मरणयातना भोगत आहे. देशाची अर्थव्यवस्था ज्याच्या शेतीवर उभी आहे, ज्याच्या कष्टावर देशातील अन्नधान्याचा पुरवठा होतो, त्या शेतकऱ्याच्या पदरात मात्र आज शासनाकडून केवळ उपेक्षाच पडत आहे. बाजारात कांद्याला प्रति किलो अवघा दोन ते तीन रुपये भाव मिळत असल्याने शेतकऱ्यांमध्ये सरकारविरुद्ध तीव्र असंतोष आणि संताप निर्माण झाला आहे. शेतकऱ्यांच्या याच उद्रेकाचे रूप आज समृद्धी महामार्गावर पाहायला मिळाले. ‘अन्नदात्याला भिकेला लावणारे सरकार करायचे काय?’, ‘शेतकरी विरोधी सरकारचा निषेध असो’ अशा तीव्र घोषणा देत आंदोलकांनी संपूर्ण महामार्ग रोखून धरला. आंदोलनाचा आक्रमक पवित्रा पाहत कार्यकर्त्यांनी रस्त्याच्या मधोमध टायर पेटवून दिल्याने वाहनांच्या लांबच लांब रांगा लागल्या आणि राज्याची ही मुख्य वाहतूक वाहिनी काही काळासाठी पूर्णपणे ठप्प झाली.
या आंदोलनाचे नेतृत्व करताना अंबादास दानवे यांनी अत्यंत धारदार आणि आक्रमक भाषेत सरकारवर हल्लाबोल केला. ते म्हणाले की, हा देश आणि देशातील मोठे उद्योगधंदे शेतकऱ्याच्या जिवावर चालतात, पण जेव्हा याच अन्नदात्यावर संकट येते, तेव्हा सरकार कुंभकर्णी झोपेत का जाते? केंद्र आणि राज्य सरकारची धोरणे केवळ आणि केवळ शेतकरीविरोधी असून, नाफेडची खरेदी केवळ कागदावरच मर्यादित राहिली आहे. बाजारात कवडीमोल भावाने कांदा विकावा लागत असल्यामुळे शेतकरी कर्जबाजारी झाला असून, त्याला आत्महत्येशिवाय दुसरा कोणताही पर्याय उरलेला नाही. गंगापूर तालुक्यातील एका कांदा उत्पादक शेतकऱ्याने भाव न मिळाल्यामुळे आत्महत्या केल्याची अत्यंत हृदयद्रावक घटना समोर आली आहे. या दुर्दैवी घटनेचा दाखला देत, शासन आणखी किती शेतकऱ्यांचे बळी घेणार आहे, असा संतप्त सवाल दानवे यांनी उपस्थित केला. शेतकऱ्यांच्या हक्कासाठी कितीही गुन्हे अंगावर घेण्याची आणि जेलमध्ये जाण्याची आपली तयारी असल्याचे सांगत त्यांनी सरकारला तीव्र इशारा दिला.
आंदोलनात सहभागी झालेल्या स्थानिक शेतकऱ्यांनीही आपला संताप व्यक्त करताना सांगितले की, एका एकरामध्ये कांद्याची लागवड करण्यासाठी जवळपास ५० ते ६० हजार रुपयांचा खर्च येतो. दोन एकर क्षेत्रावर कांदा घेण्यासाठी शेतकरी लाखो रुपयांचे कर्ज काढतो. मात्र, जेव्हा माल बाजारात जातो, तेव्हा संपूर्ण मालाचे मिळून अवघे पन्नास हजार रुपयेही हातात पडत नाहीत. म्हणजेच घातलेले भांडवलही निघत नसल्याने कुटुंब चालवायचे कसे, हा मोठा प्रश्न आहे. देशाचा गाडा हाकणाऱ्या अन्नदात्याला आज स्वतःच्या हक्काच्या पैशांसाठी रस्त्यावर उतरून पोलिसांच्या लाठ्या खाव्या लागत आहेत, ही या लोकशाहीतील सर्वात मोठी शोकांतिका असल्याची भावना शेतकऱ्यांनी व्यक्त केली.
समृद्धी महामार्गासारख्या अत्यंत वेगवान आणि संवेदनशील मार्गावर अचानक झालेल्या या तीव्र आंदोलनामुळे पोलीस प्रशासनाची चांगलीच तारांबळ उडाली. या चक्काजाम आंदोलनाला पोलिसांनी आधीच परवानगी नाकारली होती, मात्र आंदोलकांनी ती झुगारून लावली. कायदा आणि सुव्यवस्थेची परिस्थिती नियंत्रणात आणण्यासाठी पोलिसांनी बळाचा वापर करत अंबादास दानवे यांच्यासह प्रमुख पदाधिकाऱ्यांना ताब्यात घेण्यास सुरुवात केली. पोलिसांनी दानवे यांना शासकीय वाहनात बसवताच उपस्थित शिवसैनिक कमालीचे आक्रमक झाले. शेकडो कार्यकर्त्यांनी पोलिसांच्या गाडीला वेढा घातला आणि गाडीच्या बोनेटवर थापा मारत पोलिसांची गाडी पुढे जाऊ दिली नाही. ‘आमच्या नेत्याला घेऊन जाऊ देणार नाही’ अशी आक्रमक भूमिका कार्यकर्त्यांनी घेतल्यामुळे पोलीस आणि आंदोलकांमध्ये जोरदार धक्काबुक्की झाली. परिस्थिती कमालीची तणावपूर्ण बनल्याचे पाहून स्वतः अंबादास दानवे यांनी गाडीतून खाली उतरून कार्यकर्त्यांना शांत राहण्याचे आवाहन केले, त्यानंतर पोलिसांनी त्यांना घटनास्थळावरून सुरक्षितपणे बाजूला नेले.
या संपूर्ण प्रकरणावर पोलीस प्रशासनाने आपली कायदेशीर भूमिका स्पष्ट केली आहे. समृद्धी महामार्गावर कोणत्याही प्रकारच्या आंदोलनाला परवानगी देण्यात आलेली नव्हती, कारण हा मार्ग अतिवेगवान वाहतुकीसाठी असून येथे अचानक वाहने थांबवणे अत्यंत धोकादायक ठरू शकते. आंदोलकांनी प्रशासकीय आदेशांचे सरळ उल्लंघन करून महामार्गावर टायर जाळले आणि सार्वजनिक वाहतुकीला गंभीर अडथळा निर्माण केला. या बेकायदेशीर कृत्याबद्दल पोलिसांनी आमदार अंबादास दानवे यांच्यासह जिल्हा परिषद सदस्य, पंचायत समिती सदस्य आणि इतर प्रमुख २० ते २२ कार्यकर्त्यांना ताब्यात घेतले आहे. या सर्व आंदोलकांवर भारतीय न्याय संहितेच्या संबंधित कलमांनुसार आणि महामार्ग सुरक्षा कायद्यांतर्गत विनापरवानगी रस्ता रोखणे, सार्वजनिक मालमत्तेचे नुकसान करणे आणि शासकीय कामात अडथळा आणल्याप्रकरणी रीतसर गुन्हा दाखल करण्यात येत असल्याचे पोलिसांनी सांगितले. पोलिसांच्या कारवाईनंतर महामार्गावरील अडथळे दूर करण्यात आले असून, काही तासांच्या खोळंब्यानंतर समृद्धी महामार्गावरील दोन्ही बाजूंची वाहतूक आता पूर्णपणे पूर्ववत करण्यात आली आहे. तथापि, या आक्रमक आंदोलनामुळे अन्नदात्याच्या ज्वलंत प्रश्नाने पुन्हा एकदा प्रशासकीय आणि राजकीय वर्तुळात मोठी खळबळ उडवून दिली आहे.