पश्चिम बंगाल/विश्वमंथन बातमी
पश्चिम बंगालमधील राजकीय सत्तांतराच्या पार्श्वभूमीवर आयोजित करण्यात आलेल्या भव्य शपथविधी सोहळ्यातील एक व्हिडिओ सध्या सार्वजनिक चर्चांचा आणि राजकीय विश्लेषणांचा केंद्रबिंदू ठरला आहे. लोकशाहीच्या चौकटीत जेव्हा जनमताचा कौल बदलतो, तेव्हा नेत्यांचे राजकीय वजन आणि त्यांचे शिष्टाचार कशा प्रकारे बदलतात, याचे जिवंत उदाहरण या निमित्ताने समोर आले आहे. भारतीय जनता पक्षाच्या ज्येष्ठ नेत्या आणि माजी केंद्रीय मंत्री स्मृती इराणी यांच्या संदर्भातील हा व्हिडिओ सध्या समाजमाध्यमांवर वेगाने प्रसारित होत असून, त्यामध्ये दिसणारे दृश्य अनेक घटनात्मक आणि राजकीय प्रश्न उपस्थित करणारे ठरत आहे. या सोहळ्यात स्मृती इराणी अत्यंत भावूक झाल्याचे दिसून आले असून, त्यांच्या डोळ्यांत अश्रू तरळल्याचा दावा केला जात आहे. विशेष म्हणजे, या संपूर्ण प्रसंगामध्ये त्यांनी पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना दोन वेळा अभिवादन करण्यासाठी हात जोडले, परंतु पंतप्रधानांनी त्यांच्याकडे दुर्लक्ष केल्याचे प्रथमदर्शनी या व्हिडिओतून स्पष्ट होत आहे. कायदेशीर आणि घटनात्मक दृष्टिकोनातून पाहिले तर कोणत्याही सार्वजनिक सोहळ्यात लोकप्रतिनिधींचे वर्तन हे त्यांच्या राजकीय प्रतिष्ठेचे निदर्शक मानले जाते. जेव्हा एखादा लोकप्रतिनिधी आपल्या सर्वोच्च नेत्याला अभिवादन करतो, तेव्हा त्याला मिळणारा प्रतिसाद हा केवळ वैयक्तिक नसून तो त्या पदाचा आणि त्या नेत्याच्या कर्तृत्वाचा सन्मान मानला जातो. मात्र, स्मृती इराणी यांच्या बाबतीत घडलेला हा प्रकार त्यांच्या राजकीय कारकिर्दीतील एका कठीण टप्प्याचे संकेत देणारा ठरत आहे. अमेठी या हाय-प्रोफाईल मतदारसंघातून निवडणूक हरल्यानंतर स्मृती इराणी यांच्या राजकीय प्रवासाला एक वेगळी कलाटणी मिळाली आहे. ज्या अमेठीने त्यांना २०१९ मध्ये ऐतिहासिक विजय मिळवून दिला होता, त्याच मातीने २०२४ मध्ये त्यांना नाकारले. हा पराभव केवळ एका जागेचा नसून तो एका मोठ्या राजकीय प्रतिमेचा संकोच करणारा ठरला आहे.
कायद्याच्या चौकटीत विचार केल्यास, निवडणुकीतील जय-पराजय हे लोकशाही प्रक्रियेचे अविभाज्य भाग आहेत. परंतु, पराभवानंतर एखाद्या नेत्याची पक्षांतर्गत स्थिती आणि त्याला मिळणारी वागणूक ही त्या पक्षाच्या अंतर्गत धोरणांचा भाग असते. स्मृती इराणी यांनी आपल्या कार्यकाळात अत्यंत आक्रमकपणे विरोधी पक्षांवर, विशेषतः गांधी कुटुंबावर टीका केली होती. संसदेच्या पटलावर त्यांनी अनेकदा अत्यंत प्रखर भाषेत आपली बाजू मांडली होती. मात्र, आता त्यांच्या त्याच आक्रमकतेची जागा एकाकीपणाने घेतल्याचे चित्र या व्हिडिओच्या माध्यमातून निर्माण झाले आहे. या सोहळ्यात जिथे पंतप्रधान मोदींनी पश्चिम बंगालमधील इतर नेत्यांचे, विशेषतः शुभेंदु अधिकारी यांचे अत्यंत उत्साहाने स्वागत केले आणि त्यांची गळाभेट घेतली, तिथेच स्मृती इराणी यांच्याकडे झालेले दुर्लक्ष हे राजकीय वर्तुळात चर्चेचा विषय ठरले आहे. शुभेंदु अधिकारी यांनी पश्चिम बंगालमध्ये भाजपला दिलेली ताकद आणि त्यांनी मिळवलेले यश यामुळे त्यांना मिळणारे महत्त्व हे नैसर्गिक वाटत असले तरी, स्मृती इराणी यांच्यासारख्या वरिष्ठ नेत्याची उपेक्षा होणे हे राजकीय शिष्टाचाराच्या व्याख्येत बसत नाही, असे अनेक तज्ज्ञांचे मत आहे. समाजमाध्यमांवर या घटनेवरून विविध प्रतिक्रिया उमटत आहेत. विरोधकांनी या संधीचा फायदा घेत स्मृती इराणी यांच्यावर उपरोधिक टीका करण्यास सुरुवात केली आहे. सत्तेत असताना ज्या नेत्यांची दहशत असते, सत्ता गेल्यानंतर किंवा निवडणुकीत पराभव झाल्यानंतर त्यांची अवस्था कशी होते, यावर टिप्पणी केली जात आहे. कायदेशीर भाषेनुसार, एखाद्या व्यक्तीची सार्वजनिक मानहानी होईल असे कृत्य करणे चुकीचे असले तरी, सार्वजनिक जीवनातील नेत्यांच्या वागणुकीचे विश्लेषण करणे हा प्रसारमाध्यमांचा आणि जनतेचा अधिकार आहे.
स्मृती इराणी यांच्या डोळ्यांतील अश्रू हे केवळ पराभवाचे दुःख दर्शवत नाहीत, तर कदाचित ते त्यांच्या राजकीय अस्तित्वाच्या संघर्षाचे प्रतीक असावेत. राहुल गांधी यांनी स्वतः निवडणूक न लढवता किशोरी लाल शर्मा यांच्यासारख्या सामान्य कार्यकर्त्याला मैदानात उतरवून स्मृती इराणी यांचा पराभव घडवून आणला, हे राजकीय डावपेचांचे एक उत्तम उदाहरण मानले जाते. या पराभवामुळे स्मृती इराणी यांचे दिल्लीतील वजन कमी झाले असून, त्यांना आता राज्यसभेच्या माध्यमातून पुन्हा मुख्य प्रवाहात आणले जाणार की नाही, याबाबत साशंकता व्यक्त केली जात आहे. कोणत्याही राजकीय पक्षात नेत्याची उपयुक्तता संपली की त्याला बाजूला सारण्याची प्रक्रिया सुरू होते, असा एक अलिखित नियम राजकारणात पाहायला मिळतो. स्मृती इराणी यांच्या बाबतीतही असेच काही घडत आहे का, असा प्रश्न आता विचारला जात आहे. ज्या नेत्याने आपल्या पक्षासाठी सर्वस्व पणाला लावून विरोधी पक्षाच्या बालेकिल्ल्याला सुरुंग लावला होता, आज त्याच नेत्याला स्वतःच्याच नेत्यांकडून उपेक्षा सहन करावी लागत असेल, तर ते राजकारणातील कृतघ्नपणाचे लक्षण मानले जाईल. मात्र, राजकीय विश्लेषकांच्या मते, ही केवळ एक तात्पुरती स्थिती असू शकते. स्मृती इराणी या संघर्षातून वर आलेल्या नेत्या आहेत आणि त्या पुन्हा एकदा जनमत आपल्या बाजूने वळवण्यासाठी प्रयत्न करू शकतात. २०२९ च्या निवडणुकांपर्यंत त्या सक्रिय राहून पुन्हा एकदा आपली ताकद सिद्ध करण्याचा प्रयत्न करतील, अशी शक्यता नाकारता येत नाही.
परंतु, या सोहळ्यातील पंतप्रधानांचे वागणे हे केवळ योगायोग होते की जाणीवपूर्वक केलेले दुर्लक्ष, हे सांगणे कठीण आहे. गर्दीच्या ठिकाणी आणि मोठ्या सोहळ्यात अनेकदा अशा गोष्टी घडतात, परंतु जेव्हा कॅमेरे केवळ अशाच क्षणांना टिपतात, तेव्हा त्याचा अर्थ बदलतो. भारतीय राजकारणात प्रतीकात्मकतेला अत्यंत महत्त्व आहे. एका नेत्याचा सन्मान दुसऱ्या नेत्याच्या उपेक्षेच्या तुलनेत जेव्हा अधिक ठळकपणे दिसतो, तेव्हा त्यातून पक्षीय रचनेतील बदल स्पष्ट होतात. स्मृती इराणी यांचे राजकीय भविष्य आता पूर्णपणे पक्षाच्या वरिष्ठ नेतृत्वाच्या निर्णयावर अवलंबून आहे. त्यांना भविष्यात कोणती जबाबदारी दिली जाते किंवा त्यांना सक्रिय राजकारणापासून दूर ठेवले जाते, यावरच त्यांच्या नेतृत्वाचा पुढचा प्रवास ठरेल. कायदेशीर चौकटीत राहून बोलायचे झाले तर, कोणत्याही नेत्याला आपले म्हणणे मांडण्याचा आणि आपली बाजू सावरून धरण्याचा अधिकार आहे. स्मृती इराणी यांनी आतापर्यंत अनेक कठीण प्रसंगांना तोंड दिले आहे, त्यामुळे हा प्रसंग देखील त्यांच्यासाठी एक धडा ठरू शकतो. राजकारणात कोणीही कायमचा शत्रू किंवा मित्र नसतो, तसेच कोणाचेही स्थान कायमस्वरूपी नसते. जनमत आणि नेत्यांची मर्जी या दोन चाकांवर राजकारणाचा गाडा चालत असतो. स्मृती इराणी यांच्या बाबतीत सध्या ही दोन्ही चाके काहीशी डळमळीत झाल्याचे दिसून येत आहे. या घटनेमुळे भाजपमधील अंतर्गत लोकशाही आणि नेत्यांमधील समन्वय यावरही प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले जात आहे. एका वरिष्ठ महिला नेत्याला अशा प्रकारे सार्वजनिक ठिकाणी उपेक्षित राहवे लागणे, हे महिला सक्षमीकरणाच्या दाव्यांना छेद देणारे ठरू शकते.
अखेर, राजकारण हे केवळ सत्ता आणि पदासाठी नसते, तर ते जनसेवेचे माध्यम असते. पराभव स्वीकारून पुन्हा नव्या उमेदीने कामाला लागणे, हीच खऱ्या नेत्याची ओळख असते. स्मृती इराणी या संकटातून कशी वाट काढतात आणि पुन्हा एकदा आपल्या कर्तृत्वाने पक्षातील आपले स्थान कसे निर्माण करतात, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल. तोपर्यंत, पश्चिम बंगालमधील त्या सोहळ्यातील हे दृश्य स्मृती इराणी यांच्या राजकीय कारकिर्दीतील एक काळा डाग किंवा वळण म्हणून ओळखले जाईल. कायदेशीर प्रक्रियेत आणि लोकशाही मूल्यांमध्ये जनतेचा कौल हाच अंतिम असतो, हे स्मृती इराणी यांच्या पराभवाने सिद्ध केले आहे. आता त्यांना पुन्हा जनतेचा विश्वास संपादन करण्यासाठी मोठ्या संघर्षाची तयारी करावी लागणार आहे. समाजमाध्यमांवरील टीका आणि विश्लेषणे हे केवळ तात्पुरते असतात, परंतु प्रत्यक्ष जमिनीवरील काम हेच दीर्घकाळ टिकणारे असते. स्मृती इराणी यांनी आता स्वतःच्या शैलीत बदल करून पुन्हा एकदा लोकांमध्ये मिसळणे आवश्यक आहे. या संपूर्ण प्रकरणातून एक गोष्ट स्पष्ट होते की, राजकारण हे अत्यंत निष्ठुर क्षेत्र आहे, जिथे यश असेल तरच सन्मान मिळतो आणि अपयशाला कोणीही वाली नसतो. या सत्याचा अनुभव सध्या स्मृती इराणी घेत आहेत, असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही. भविष्यात त्या पुन्हा एकदा जोमाने परततील की नाही, हे काळच ठरवेल. पण सध्या तरी या व्हिडिओने त्यांच्या राजकीय प्रवासातील एका गंभीर आणि भावूक वळणावर शिक्कामोर्तब केले आहे. कोणत्याही राजकीय नेत्यासाठी असा क्षण हा आत्मचिंतनाचा असतो. स्मृती इराणी यांनी आपल्या चुकांमधून शिकून आणि आपल्या कार्यपद्धतीत सुधारणा करून पुन्हा एकदा यशाचे शिखर गाठणे हे त्यांच्या समर्थकांसाठी आणि त्यांच्या स्वतःच्या राजकीय भविष्यासाठी अत्यंत गरजेचे आहे. लोकशाहीत जनता हीच खरी मालक असते आणि तिचा निर्णय सर्वांना शिरसावंद्य मानावा लागतो. या तत्त्वाचा विसर पडल्यास काय होते, याचे स्मृती इराणी हे एक ज्वलंत उदाहरण ठरले आहेत. राजकारणातील ही स्थित्यंतरे समाजासाठी नेहमीच चर्चेचा आणि अभ्यासाचा विषय राहतील. या संपूर्ण घटनेकडे केवळ एक दुर्लक्ष म्हणून न पाहता, त्यामागील राजकीय संदेश समजून घेणे आवश्यक आहे. स्मृती इराणी यांच्या राजकीय आयुष्यातील ही एक कठीण परीक्षा असून, त्यातून त्या कशा बाहेर पडतात, याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे. सत्ता, पैसा आणि प्रसिद्धी या पलीकडे जाऊन जेव्हा एखाद्या नेत्याला स्वतःच्या अस्तित्वासाठी संघर्ष करावा लागतो, तेव्हाच त्याच्या खऱ्या नेतृत्वाची कसोटी लागते. स्मृती इराणी यांची ही कसोटी सध्या सुरू आहे, असे म्हणता येईल. भारतीय राजकारणाच्या इतिहासात अशा अनेक घटना घडल्या आहेत जिथे नेत्यांनी शून्यातून विश्व निर्माण केले आहे आणि पुन्हा एकदा आपले स्थान मिळवले आहे. त्यामुळे स्मृती इराणी यांच्यासाठी हा अंत नसून एका नव्या संघर्षाची सुरुवात असू शकते. बदलत्या राजकीय परिस्थितीत त्यांनी स्वतःला कसे जुळवून घेतले, यावरच त्यांचे २०२९ मधील भवितव्य अवलंबून असेल. सध्याची परिस्थिती त्यांच्यासाठी प्रतिकूल असली तरी, राजकारणात काहीही अशक्य नसते. या घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन त्यांनी आपली पुढील पावले अत्यंत विचारपूर्वक उचलणे आवश्यक आहे. लोकशाहीचा हा खेळ असाच चालत राहील, जिथे कधी विजय तर कधी पराभव वाट्याला येईल, पण जो नेता या सर्व परिस्थितीत स्थिर राहून काम करतो, तोच जनतेच्या मनात आपले स्थान कायम ठेवू शकतो. स्मृती इराणी यांच्या पुढील प्रवासासाठी हे एक मोठे आव्हान असेल यात शंका नाही.
